Większość podmiotów leczniczych wdrożyła standardy ochrony małoletnich w pierwszej połowie 2024 roku, często w pośpiechu i na ostatnią chwilę. Od tego momentu dokument w wielu placówkach nie został ani razu otwarty. Tymczasem ustawa nie kończy obowiązku na jednorazowym przyjęciu standardów — przewiduje ich cykliczną ocenę.
Skąd wynika obowiązek
Standardy ochrony małoletnich zostały wprowadzone do ustawy z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich — nowelizacją z 28 lipca 2023 r., znaną jako „ustawa Kamilka". Przepisy weszły w życie 15 lutego 2024 r., a na samo wdrożenie standardów podmioty zobowiązane miały czas do 15 sierpnia 2024 r.
Katalog podmiotów objętych obowiązkiem został określony w art. 22b ustawy bardzo szeroko i obejmuje podmioty lecznicze. Obowiązek wprowadzenia standardów obciąża kierownika podmiotu leczniczego.
Dwuletni cykl liczy się od wdrożenia standardów. Dla placówek, które przyjęły dokument w terminie ustawowym, oznacza to, że pierwsza ocena powinna zostać przeprowadzona najpóźniej w sierpniu 2026 r.
Czym ocena nie jest
Najczęstsze nieporozumienie polega na utożsamieniu oceny z ponownym podpisaniem tego samego dokumentu albo z zapisem w protokole, że „standardy nie budzą zastrzeżeń". Ustawa wymaga oceny standardów, a nie potwierdzenia ich istnienia. Sensem przepisu jest sprawdzenie, czy dokument nadal odpowiada rzeczywistości placówki — a ta w ciągu dwóch lat zwykle się zmienia.
W typowej placówce między wdrożeniem a pierwszą oceną zmienia się przynajmniej część z następujących elementów: skład personelu, osoba odpowiedzialna za przyjmowanie zgłoszeń, zakres udzielanych świadczeń, organizacja rejestracji, wykorzystywane systemy informatyczne. Jeżeli standardy wskazują z imienia osobę, która już w placówce nie pracuje, dokument jest formalnie obowiązujący i jednocześnie niewykonalny.
Co obejmuje ocena
1. Zgodność z aktualnym stanem prawnym
Przepisy dotyczące ochrony małoletnich były i są nowelizowane, a praktyka ich stosowania dopiero się kształtuje. Pierwszym krokiem jest zestawienie treści obowiązujących standardów z aktualnym brzmieniem art. 22c ustawy oraz sprawdzenie, czy dokument obejmuje wszystkie wymagane elementy.
Standardy powinny określać w szczególności: zasady zapewniające bezpieczne relacje między personelem a małoletnim, w tym zachowania niedozwolone; zasady i procedurę podejmowania interwencji w razie podejrzenia krzywdzenia małoletniego lub posiadania informacji o krzywdzeniu; procedury oraz osoby odpowiedzialne za składanie zawiadomień o podejrzeniu popełnienia przestępstwa na szkodę małoletniego i zawiadamianie sądu opiekuńczego, a w podmiotach posiadających takie uprawnienia — za wszczynanie procedury „Niebieskie Karty"; a także zakres kompetencji osoby odpowiedzialnej za przygotowanie personelu do stosowania standardów oraz sposób dokumentowania tego przygotowania.
2. Zgodność z rzeczywistą organizacją placówki
To etap, który wymaga znajomości placówki, a nie tylko przepisu. Trzeba sprawdzić, czy wskazane w standardach osoby nadal pełnią przypisane im funkcje, czy opisana droga zgłoszenia da się przejść w istniejącej strukturze i czy dokument nie odnosi się do komórek organizacyjnych, których już nie ma albo które zmieniły nazwę.
3. Wykonalność procedur interwencyjnych
Procedura interwencyjna ma zadziałać w sytuacji nagłej, często poza godzinami pracy administracji. Warto przejść ją krok po kroku w realistycznym scenariuszu: pielęgniarka w trakcie dyżuru nabiera podejrzenia, że dziecko jest krzywdzone — i sprawdzić, czy wie, do kogo się zgłosić, czy ta osoba jest wtedy dostępna, jaki jest tryb zastępczy i gdzie zapisuje się przebieg zdarzenia.
4. Znajomość standardów przez personel
Ustawa wymaga określenia zasad przygotowania personelu do stosowania standardów oraz sposobu dokumentowania tej czynności. W praktyce oznacza to konieczność wykazania, że personel został z dokumentem zapoznany — a przy rotacji kadr dwuletni okres oznacza zwykle grupę osób, które nigdy nie brały w tym udziału.
5. Obowiązki publikacyjne
Standardy udostępnia się na stronie internetowej podmiotu oraz wywiesza w widocznym miejscu w lokalu — w dwóch wersjach: zupełnej oraz skróconej, przeznaczonej dla małoletnich i zawierającej informacje dla nich istotne. Brak wersji skróconej albo brak publikacji na stronie internetowej to jedno z najczęstszych uchybień, a jednocześnie najprostsze do stwierdzenia z zewnątrz — wystarczy, że ktoś zajrzy na stronę placówki.
Jak udokumentować ocenę
Ustawa wymaga sporządzenia wniosków z oceny na piśmie, nie wskazując ich formy. W praktyce warto, aby dokument zawierał datę przeprowadzenia oceny, wskazanie osoby lub osób, które ją przeprowadziły, zakres badanych obszarów, stwierdzone rozbieżności oraz wynikające z nich zalecenia wraz z terminami realizacji. Jeżeli ocena prowadzi do zmiany treści standardów, zmianę wprowadza się aktem wewnętrznym — zwykle zarządzeniem kierownika podmiotu.
Dokument z oceny warto przechowywać razem ze standardami. Podczas kontroli albo przy zgłoszeniu ze strony pacjenta jest to pierwszy dowód, że obowiązek został wykonany w sposób realny, a nie pozorny.
Ustawa przewiduje karę grzywny do 250 zł albo karę nagany za niewykonanie obowiązku wprowadzenia standardów, a w razie ponownego stwierdzenia — grzywnę nie niższą niż 1000 zł. Przepisy karne odnoszą się jednak do samego wprowadzenia standardów, nie do przeprowadzenia oceny okresowej. Nie znaczy to, że ocenę można pominąć: jest obowiązkiem ustawowym, a jej brak jest uchybieniem, które może zostać stwierdzone w toku kontroli i które osłabia pozycję placówki w razie zdarzenia dotyczącego małoletniego pacjenta. Warto więc traktować ją jako element zarządzania ryzykiem, a nie jako zagrożenie mandatem.
Od czego zacząć
- Ustal datę wdrożenia standardów w placówce i sprawdź, czy dwuletni termin już upłynął.
- Odszukaj obowiązujący dokument oraz akt, którym został wprowadzony.
- Sprawdź, czy wskazane w nim osoby nadal pełnią przypisane funkcje.
- Wejdź na stronę internetową placówki i sprawdź, czy standardy są opublikowane — w obu wersjach.
- Sporządź pisemne wnioski z oceny, nawet jeśli nie stwierdzisz żadnych uchybień.
Jeżeli po punkcie trzecim okaże się, że dokument opisuje placówkę, która już nie istnieje w tej formie, sama ocena nie wystarczy — standardy trzeba zaktualizować i wprowadzić ponownie.